Мајк Дауни

ИСТАРСКО ЦРНО

Надвор празничното расположение се менуваше. Беа извршени неколку апсења, а скандирањето во толпата стана сè погрдо и погневно. Марко и Звонко очајно се обидуваа да смислат разни решенија за да влезат во катедралата, но ништо не им паѓаше напамет.

„Треба да направиме некаква диверзија“, рече Марко, „и мислам дека знам што можеме да направиме. Бонкерс. Соблечи се.“

Звонко и Дамир го погледнаа Марко како да е луд.

„Ајде“, рече Марко, влечејќи го стариот капут на Далримпл. „Ти ќе бидеш диверзијата.“

Звонко почна да сфаќа: „Стрипер. Стар стрипер. Ова ќе биде добра мамка за полицијата.“

„Луди сте“, рече Дамир. „Нема да имам никаква врска со тоа. Тоа е последното нешто што ни треба.“

„Не, Марко е во право“, рече Далримпл. „Ајде, помогни ми да ја соблечам облеката. Страјкер е зборот што се обидуваш да го смислиш, Звонко, старо момче. Страјкер. Исто како на крикет. Крикет-натпревар во осумдесеттите години не беше вистински натпревар без страјкер, со сите обезбедувачи што го бркаа по целиот терен. Тоа беше фарса. Можеме да го сториме истото тоа и овде.“

До овој момент Далримпл се соблече до долна облека и беше подготвен за тргнување. „Ајде, Марко и Дамир, префрлете ме преку бариерата.“

Досега голем дел демонстранти се свртеа и го забележаа малиот старец во гаќи како дискретно го креваат преку металните огради што ги делеа демонстрантите од полицајците. Далримпл, на своите танки нозе, одеше полека и беше речиси невидлив на тој отворен простор. Успеа да стигне до половина на плоштадот пред да се слушнат овации од толпата и полицијата да сфати што се случува. Дваесет униформирани полицајци, некои во опрема за разбивање нереди, почнаа да го бркаат старецот низ плоштадот обидувајќи се залудно да го фатат. Далримпл беше брз. И лукав, менувајќи ја насоката, забрзувајќи и забавувајќи, избегнувајќи ги мажите во целосна опрема за разбивање нереди додека тие многу тешко се движеа по него. Беше како сцена од филм на Монти Пајтон, во изведба на Кистоунските полицајци. Толпата веќе хистерично се смееше кога локалните телевизиски камери го фатија Далримпл како се заврте, ги соблече панталоните и ги фрли подбивно кон полицајците што брзо го пристигнуваа. Потерата започна.

Во тој момент Марко и Звонко ја искористија својата шанса, скокнаа преку бариерата и незабележано се пробија внатре кон тремот.

„Ете“, рече Марко, давајќи му на Звонко една од своите безжични слушалки, „ќе се преправаме дека сме обезбедување. Крени ја јаката од јакната и стави го прстот во увото. Во ред.“

„Добро“, рече Марко и влезе во катедралата.

*****

Владиката ја заврши својата проповед земајќи го предвид проширениот концепт на ’Блајбург‘ за да ги опфати и страдањата на целиот хрватски народ по војната. Тој ја најави познатата католичка химна Stabat Mater Dolorosa, која се осврнува на страдањата на Дева Марија при Распнувањето, повлекувајќи директна паралела помеѓу Мајката Христова и мајките на мртвите војници. Токму кога свештениот хор ги започна тажните воведни стихови, Емина го сфати ова како знак да се извлече од клупата и да се упати по задните скали кон галеријата со оргули. Органистот ја нападна прилично помпезната верзија на делото на Росини, која, според Емина, совршено го надополнуваше хорот, кој изгледаше решен да ја масакрира оперската верзија на италијанскиот маестро. Додека посегнуваше по чадорот, таа избра место подалеку од видното поле на органистот и се смести во еден агол од балконот. Долу, Марко и Звонко ја започнаа својата потрага по неа во главниот дел од катедралата.

Двајцата многу убедливо глумеа телохранители додека секој одеше на едната страна од патеката и полека и паралелно одеа по северната и по јужната патека. Stabat Mater заврши, а музиката се префрли во Моцартовата Ave Verum Corpus кога беше започната литургијата за причест.

Марко и Звонко се движеа незабележани од групата токму во последната странична капела каде што заливот се патеката со трансептот и подзастанувајќи таму се обѕрнаа барајќи ја Емина.

Конгрегацијата почна да се собира за причест. Владиката стоеше пред олтарот, држејќи ги Телото и Крвта Христови, додека водачите на мисата, господата од катедралата во Пореч и хотелот Бристол почнаа да се редат како еден вид галерија на разбојници за разлика од владиката, во сиот негов црковен раскош пред нив. Олтарот блескаше со сето свое богатство, шармантно украсен во мермер грисињана, предводен од особено огромно и морничаво распетие и потпрен на четири мали столбови од црвена тиролска изработка од камен.

Владиката зачекори напред, опкружен со двајца аколити што ги носеа неговите прибори за причест.

„Ова е Телото Христово“, му рече епископот на оној што беше прв во редот, висок член од хрватскиот парламент.

Во тој момент, некаде од горе на таванот каде што беа оргулите се слушна гласно пукање, и следното нешто на што сите се сеќаваат беше крв насекаде. Владиката падна на земја, а неговата облека беше црвено-розова. Токму кога луѓето испрскани од крв се прибираа од шокот на крвавата сцена, се слушна уште еден истрел и 24-те свештеници во своите брилијантни, побели од белите мантили што ги зафаќаа првите шест реда од клупите на катедралата беа сите натопени со крв. Колеж. Вистински колеж.

Уште три истрели се слушнаа. Потоа почна кашлањето.

Фотограф од локалниот весник беше присутен на конгрегацијата за да го сними настанот за своите читатели. Тој се пресели во центарот на катедралата додека неговиот никон зуеше и кликаше за да го сними за потомството еден од најчудните настани што се случиле во катедралата во нејзината 140-годишна историја. Имаше и ТВ-снимател. И тој и фотографот носеа маски.

Звонко и Марко брзо реагираа и истрчаа кон задниот дел од катедралата токму кога една мала старица се стрча со најголема брзина по задните скали и кон тремот.

„ДОБРО, вие двајца“, рече Емина, „не знам што, по ѓаволите, мислите дека правите овде, но ќе ме фатите за раката и полека ќе излеземе оттука и ќе се упатиме кон толпата. Нема потреба да се вртиме назад.“

Сè уште во шок и не можејќи да се соземат, токму тоа и го направија.

Никој не им обрна внимание додека нешто што личеше на ожалостена старица и нејзините два сина ја напуштија катедралата и излегоа во насобраната толпа од 5.000 антифашисти, кои, малку чудно, сите изгледаа како да се зафатени со уште еден спектакл на другиот крај од плоштадот.

Еден мал старец со долга седа коса, танки нозе, облечен само во алуминиумска фолија и дрско смеејќи се, беше воден кон амбулантно возило и приведен. Секунда пред да биде приведен во амбулантното возило, се заврте кон насобраните луѓе и екстравагантно се поклони како пред завеса. Се слушнаа големи овации во знак на поддршка.

Габриела Бабник

НОСТАЛГИЈА ПО ИДНИНАТА

Френк мислеше дека во Љубљана, Ива е повеќе позната по својот остар јазик отколку по својата работа. Интелигентна и смела борец-жена, таа брзо ги забележуваше нивните грешки. Во градот населен со новодојденци од секаде, кои под своите евтини ноќници ги криеја каснувањата од лисици и секоја реченица ја започнуваа со „јас“ - или, уште подобро, „ова е мое“ - убедена дека ова ќе инспирира љубов кај соговорникот, таа се чувствуваше задушена. Понекогаш дури и велеше дека не може да дише. Дури и наградите што можеби ги добиваше на оваа периферија, каде што луѓето постојано брзаа по своите ситни обврски, секогаш зафатени, секогаш во движење, но сепак неспособни да создадат нешто навистина големо или важно, малку ѝ значеа. Таа беше горда само на Венециското биенале и Парискиот салон. Во Љубљана не се дружеше многу; понекогаш дури и се откажуваше од тоа и повеќе не веруваше во заедништво. Можеби затоа злобниците почна да зборуваат дека горе во Горењска живее со некоја благородничка и црта деца во фетусна положба. Тој пат, кога се врати од Париз, носеше широко здолниште стегнато на половината и везена блуза. Чевлите ѝ беа искинати, што на Френк не му се допаѓаше, но сепак ја фати за брадата и ја погледна во очи. Ја бараше Ива, која тврдеше дека импотентните уметници ѝ здодеваат, и љубовницата која ја претвори сопствената сиромаштија во златен дожд. Сè уште седеше на стол со слободоумна леснотија. Суптилно го крена здолништето, за да може да ја види розовата кожа веднаш над нејзините глуждови. Сакаше да ѝ каже да се соблече, да се измие, за да можат да почнат одново, но знаеше дека Ива ќе му се спротивстави - или пак ќе му го предаде своето тело само рутински да го задоволи, а Френк не сакаше да ја понижи или да го земе она што е негово само затоа што тоа можеше да го направи. Очекуваше таа да се врати од Париз посигурна во себе, речиси како нејзиното париско јас. Наместо тоа, на нејзиното лице беа врежани профилите на сите оние жени кои не беа во можност да поминат низ беда и душевни маки. Сите мали локални богови што чекаа да падне ќе се смееја, но Френк знаеше дека стравот произлегува и од нивната смеа. Се плашеа дека Ива ќе го наполни нивниот мал аквариум со космополитизам и дека тоа не само што значеше дека таа знаеше како да ги трансформира иконографските слики од нејзината околина во раскошни жени кои зјапаат во писма напишани од другата страна на светот, туку и дека кога ќе се појавеа бесмислени напади, знаеше како да се повлече во шуплината и таму да чека да помине бурата. Ова не беше знак на слабост, таму, таа прецртуваше мотиви што, иако веројатно само со текот на времето, ќе оживеат во реалноста. Ива не беше жена што ќе сјае само кратко време, ниту беше жена што ќе ја испланира својата иднина и ќе се омажи за некој ќелав, дебел индустријалец, готвејќи му ручек. Таа сакаше да истражува - пред сè, себеси. Ива полека стана од столот, отиде до Френк и ја испружи раката до неговите гаќи. Тој се повлече, оваа нова грубост кај Ива го исплаши. Очигледно, во Париз таа се имаше дружено со паднати ангели за кои сексот бил рутина, додека тој сè уште веруваше дека тоа е магија, нешто што мора да се случи како чудо. Ива му рече да ја заклучи вратата и да си ја соблече кошулата. Тој ја послуша, мирно, учтиво. Сакаше да го зачува споменот на Ива каква што некогаш беше, а не на оваа жена која сега функционираше како алатка во рацете на боговите што ниту ги знаеше, ниту знаеше дали сака да ги сретне. Тој не знаеше каде води сето ова, ниту како ќе заврши - пред сè за Ива, која почна да шета напред-назад низ собата, запали цигара и зјапаше низ прозорецот. Френк се приближил до неа за подобро да види, не толку самата сцена, туку што навистина се случува. Уште еднаш погледна надолу кон нејзините чевли и забележа дека нејзините рамена почнуваат да се тресат. Тоа не беше слаб, потиснат плач, туку животински плач, роден од гнев. Траеше долго време, сè додека една мува не го пресече гравираниот лист на стаклото, и Френк сфати дека бесот доаѓа од мала пукнатина, кога се обидуваш да му кажеш нешто некому, па го отфрлаат твојот аргумент, па дури и кога те обвинуваат дека си луд. Поради овој бес, Френк не се плашеше за Ива.

Блаже Миневски

ДВЕ МНОГУ МЛАДИ ЖЕНИ

Од „Ако се родат некакви чувства“

(Што ќе правам ако умрам)

Овде сум.

Во едната рака држам ќесе со леб, а во другата зембиљ со лубеница. Автобусот што оди до нашата населба минува кога ќе му текне. Поточно, минува само кога сенката од зградите ќе ја засени десната страна на улицата. Тогаш возачот не мора да става крпа под јаката на кошулата.

На постојката нема речиси никој.

Всушност, чекаат само две жени.

Две мошне млади жени.

Едната го одлепува фустанот што и се пика во цепката, а другата стои токму под клима-уред над дуќанот за хулахопки, како да чека капката од цревцето да и шлапне на градите.

Колку се промени времето, си велам.

Глобалното затоплување веќе ги остави Андите без снег.

Ќе ги остави и жените без брадавици, помислив следејќи ја веќе спомнатата капка.

Добро, си велам, мажите ги имаат па не знаат зошто ги имаат, што ќе им се.

Внесена во играта, дамата се поткрева напрсти како да сака да ја вдене капката меѓу градите.

Ја бришам потта од челото со едната, па со другата подлактница, дигајќи го лебот во едната и папката во другата рака, а рејсот уште го нема.

Потта ми прска од лицето како кисела вода.

Ќе останам без сурат, ќе ми отидат цртите во Вардар, си велам и, дискретно, под лакотот, погледнувам во жената што се мачи да го извлече фустанот без да ги користи рацете. По малку тој повторно и се залепува, го шмука нешто однатре, го снемува воздухот под него, се вакумира. Другата жена се уште ги лови капките под клима-уредот, следејќи ги со поглед до градите. Ми се чини дека секоја капка и ја стресува снагата. Градите ракоплескаат, ја бодрат. Помислувам да ја пикнам папката во ќесето со лебот, да ја ослободам раката за други работи, но веднаш се откажувам, сфаќам дека лебот е топол, ќе пушти влага и може да го упропасти фелјтонот за Гоце и Јанка што го пишувам со години..

Автобусот уште не се појавува на кривината; како да се откажал од доаѓање пред да избледнат графитите.

Го забришувам уште еднаш челото, свртувам околу себе, свртувам уште еднаш, и одеднаш пак ми се стемнува пред очите.

Што ќе правам, си велам, ако умрам?

Векната ќе се истркала до бетонската канта за отпадоци, а фељтонот ќе се разлета на коловозот, на паркингот, меѓу зградите, под тркалата на автомобилите, меѓу нозете на жените, под стапалата на мажите, па дури и до покривот на студентскиот дом отспротива, и никој жив не ќе може да го собере. При сета несреќа, и кошулата не ми е испеглана како што треба; мокра е под мишките, залепена на плешките. Да имав доказ дека сум женет, срамот ќе паднеше на неа. Вака самиот сум виновен што не ја испеглав како што треба. Кога би било како што би можел да замислам би ја замолил да го стори тоа наместо мене, но досега никогаш не сум претпоставил како ќе реагира. Може ќе го фрли џогерот, може ќе ме тресне со рачката. Може ќе рече што ме замислуваш ти мене, куќна помошничка? Или муза за молзење, сеедно. Пеглам како што пеглам. И панталоните ми се некако потемни, маслосани над колената. Во седната положба ги тријам рацете како да ги отсукувам ногавиците. А рацете секогаш ми се потат, се срамам од нешто, се снебивам. Не се сеќавам ниту какви гаќи облеков утрово. Брзав да се видам со уредникот. Мислам дека облеков црни или црвени. Може да ги распарам и да направам песна, помислив. Проста и строга, се велам. Во последно време, зачестив со гаќите во боја. Претпоставувам дека не се од оние со лабав ластик; ќе ми паднат заедно со панталоните кога ќе ме спружат за обдукција. Мрднувам со нозете, потклекнувам, подмижувам и заклучувам дека се без ногавички; ги носам откако почна транзицијата. Порано, во едноумието, носев исклучиво со ногавички, со три копчиња однапред. Понекогаш, по грешка, го закопчував меѓу иликите.

Признавам, смртта е срамна работа, а јас само од срам се плашам, си велам гледајќи како низ матирано стакло во жената под климатизерот. Што ќе правам ако умрам, се прашувам уште еднаш и се доближувам некако до неа. Таа ме погледнува, се намрштува и се свртува на другата страна. Можеби се гнаси од умирање, си велам. Многумина се гнасат од смртта. Ќе те остават сам да се срамиш на асфалтот. Ќе ја свртат главата настрана. Може дури и ќе повратат, ако не ги предупредиш дека умираш. Жената под климатизерот воопшто и не погледнува, се лади и ужива. Што ќе правам ако ненадејно умрам, се прашувам гледајќи во папката стисната во десната рака. Да сум капка, знам што би направил, помислив и тој миг автобусот одеднаш скокна откај кривината, удри во дирекот без таблата со автобуски линии, а јас успеав да го видам само фустанот пикнат во решката на задникот. Ја видов и лубеницата што се истркала до пешачкиот премин, застанувајќи меѓу две длапки во асфалтот. Не го видов лебот, не ја видов жената што ги ловеше капките од клима - уредот закачен на балконот над мене, го фељтонот под тркалата на автомобилите, меѓу нозете на жените, под стапалата на мажите, и никој жив веќе не може да го собере. Почувствував дека тонам низ решетките на одводната шахта. Каде сум, си велам барајќи се во просторот што го замислував како жив.

Дијана Чули

АНГЕЛИ БОРЦИ

9 март 1944
НАРЕДБА Во најголема тајност Имајќи ги предвид заклучоците од партизанскиот судски процес на ударната бригада „Вететима“ за прекршување на моралните норми од страна на партизанката Доротеа Ѓика, комесарка на баталјонот, и на партизанот Алекс Лазари, командант на истиот баталјон, донесена е следнава наредба:

● Партизанката Доротеа Ѓика се ослободува од сите свои должности како комесарка во структурите на Албанската антифашистичка војска и се осудува на смртна казна со стрелање. ● Партизанот Алекс Лазари се разрешува од позицијата командант на првиот баталјон на ударната бригада „Вететима“ при Албанската антифашистичка војска и се става на располагање на Воената команда во округот на Валона.

Наредбата стапува на сила веднаш по предавањето.

ЛЕОН НАСТА

Придружникот на Леон Наста ги знаеше пократките патеки, можеби подобро и од младиот курир, иако не беше од тие краишта. Леон Наста се надеваше дека тоа ќе му помогне, како што се надева давеник кога ќе здогледа чамец на хоризонтот. Маските не беа брзи, или барем нему му се чинеше така. Не се осмелуваше да го праша селанецот што го викаа Љаме, плашејќи се да не го навреди така. Не се осмелуваше ниту да погледне повторно назад, во заднината на настанот, за да разбере зошто, плашејќи се да не ја промени динамиката со која брзаше кон Доротеа. Треба да стигне навреме за таа да не биде стрелана. Другите не беа важни. Воопшто не беа важни. Нема да дозволи љубомората да го труе, додека животот на Доротеа беше во опасност. Треба само да побрза. Ја немаше месечината, а небото беше покриено со тешки облаци.

Згреши што ја остави да избега, помисли вознемирено, брзајќи да ја спаси. Со дланката посегна по смртта затоа што беше познат по својата толеранција. Таа сè уште не знаеше ништо, сè уште беше многу млада, додека тој беше веќе зрел, со големо искуство. Таа доаѓаше директно од Женскиот институт, додека тој беше зафатен од војната. Ја остави сама, во зима, во планина, во снегот за да се справи со дивата операција на Германците, за да пука со пушки и да ризикува да биде убиена во битка, додека тој самиот седеше во штабот и се занимаваше со плановите, стратегиите и теориите за иднината. –Ти треба да останеш – му рече таа. – Леон, љубов моја, ти треба да останеш. Твојот ум ми е попотребен од твојата рака што држи оружје. Тој ден нејзиното лице имаше посебен сјај. Таа го наведна вратот настрана и со своите сини очи се загледа во него, оставајќи впечаток на зрела жена. Разговорите меѓу нив двајца веќе не беа младешки. Тие со часови разговараа за политичките книги што ги читаа, за тоа каков би бил светот без владетели и за еднаквоста. Таа прашуваше, тој одговараше. За неа, тој беше човекот што знаеше сè и што не можеше да згреши. Леон Наста горчливо се смееше во текот на ноќта. Посакуваше таа да ги знае сомнежите што го мачеа. Да ги знаеше претпоставките, осцилациите, повлекувањата, да знаеше кога се смени сè! Не сакаше да го сопре напливот од ентузијазам што често го чувствуваше.

Маската рикна и тој се оттргна од сеќавањата од таа ноќ. Немаше смисла да се занимава со минатото, туку требаше да се бори со минутите. Одеднаш природата се смени. Зад снежните шуми и патеки, во темнината што ги покриваше карпите и ридовите, во еден момент блесна морето. Отсекогаш сакаше да отпатува во јужните мориња, а желбата му се оствари токму додека брзаше како луд за да го спаси животот на својата љубена. Налутено ја бодна маската. Дали Доротеа сè уште беше неговата љубена? Никогаш, дури ниту таа единствена ноќ, тие двајца не заспаа во ист кревет. Се обиде да си го замисли привлечниот селанец што таа го засака наместо него. Не веруваше дека тој и таа си зборуваат за книгите што ги читале или дека си ја рецитираат поезијата на Данте во оригинал. Му се чинеше дека нејзиниот глас, кој зборуваше за Квазимодо, одекнува во неговите уши. Не, селанецот Алекс не беше начитан, но беше висок командант. Со овој командант, кој беше многу славен, Морскиот Брег се крена на нозе, а тој сигурно не спиел ноќта кога ги виделе прегрнати во пештерата. Кога ги виделе голи, нафрлајќи се страсно еден на друг. Ридот под неговите нозе беше црн и страшен. Маската на Љаме тивко одеше напред. Планината носеше мирис на влажни дрвја и камења. Мирисот на облаци и магла наликуваше на мирис на чад. Леон Наста одеднаш го почувствува студот на грбот и нозете. Ледена зима. Треба да пристигне таму по секоја цена. Романтичното чувство во моментот кога ќе ја спаси од стрелачкиот вод, со оружјето кренато високо горе, кога таа, изненадена и благодарна, ќе му се фрли околу вратот за да го бакне со своите усни натопени со солзи, едноставно не го почувствува. Загрижено одмавна со главата. Треба да ја спаси и да исчезне. Тоа е сè. Ништо повеќе. Дури и да се врати брзо таму од каде што дојде.

Христина Радовиќ Андриќ

АРЈАЧКИЊЕ БАРЈАЧКИЊЕ, КОГО ЌЕ ЗЕМЕТЕ?

Мајката станува од креветот, поспана и разбушавена, со распуштена коса, во долга широка бела ноќница, се движи како дух низ куќата, внесува језа додека тенкото бело платно лелее околу неа. Нура Нух седи во собата на подот пред отворените учебници по историја на филозофија и логика за четврта година средно образование, ги крши прстите, нервозна и уплашена. Мора да ја праша, не смее повеќе да одложува. Помина веќе еден месец, можеби и два откако собира храброст. А храброста се собира како песок со сито, долготрајно и со напор, зрнце по зрнце секој ден. Мајката минува покрај неа, молчи, а левата веѓа ѝ е крената до пола чело, и вели: Зашто седиш на подот, после така валкана ќе одиш во кревет. Искапи се и преоблечи се. Нура Нух голта кнедла и ги отвора устите за да изусти, но зборовите не излегуваат. Мамо, те молам... Оди спиј, наутро одиш на училиште. Гласот на мајката е длабок и рамен, секогаш, многу пострашен отколку кај мајките кои викаат, галамат, се дерат. Не остава простор ни за мисла, ни за одговор, ни за расправа, ни за галама. Нура Нух се мешколи, станува и тргнува по мајка си. Мамо... почекај, те молам. Сакам нешто да те прашам, мамо. Мајката се врти, се држи за рачката од вратата на својата спална соба, ја гледа тапо, на Нура здивот ѝ застанува, како целата соба да се стеснила во една точка, гледа во своите раце и прсти кои се преплетуваат како да се туѓи, како невидлива сила да диригира со нив и тие сега се обвиткуваат еден околу друг, грчевито. И веќе знае што ќе ѝ каже мајка ѝ, но сепак се надева, можеби и нема. Нура го спушта погледот кон своите и мајчините стапала кои стојат едни наспроти други, нејзините помали, тесни, во жолти чорапи, и мајчините големи, боси, груби.

„Мамо, ти знаеш дека јас сега имам момче, веќе пет месеци, скоро шест. Наскоро ќе наполнам 18 години. Но дотогаш... Сите мои другарки... тие исто така имаат момчиња... подолго од мене... многу подолго. И тие... Мајките ги носеа кај гинеколог. И јас би... Знаеш...“ Нура гледа во своите прсти кои се модроцрвени од стискање едни со други, показалецот преку палецот и палецот го стиска малиот прст, сите згрчени, а кожата на зглобовите побелена. „Ако ми помогнеш... мислам... наскоро... пред... можеби... ако можеби ти... би можела да ми кажеш... или ако ме однесеш... кај гинеколог... само на разговор... информативен...“

Додека Нура гледа во своите раце, вратата ѝ се затвора со тресок пред стапалата во жолти чорапи, речиси допирајќи ги.

Следниот ден мајката спие кога Нура тргнува на училиште и спие кога Нура ќе се врати дома, и спие до навечер и спие и цела ноќ. Кога конечно ќе се сретнат во кујната неколку дена подоцна, мајката ја гледа луто, не ѝ се обраќа, туку станува и демонстративно заминува во спалната соба, се слуша шуштење на сјајни фолии и хартија, голта апчиња и чита, што значи наскоро повторно ќе заспие.

Несакана и постојано виновна, Нура би сакала да чекори во оној паралелен живот, оној примамлив и неодолив, а често и вонсериски, понекогаш совршен, величествен, во последно време со мал, но мек облак на вљубеност, и сјаен, ангелски живот, во кој има цртежи од жирафи и морски карпи, порта во паркот покрај чија фасада се качуваат најхрабрите, и лулашки и бетонски клупи на кои сонцето доцна попладне по часовите е посебно пријатно и топло, во кој има училници и деца, опрема за физичко со нови патики и кабинет по музичко со голем црн концертен клавир, во кој има родендени и кина, прошетки и пуканки, кучиња и мачки и по некоја птица.

Но, другата нога ѝ е врзана во синџир со железно ѓуле на крајот, во прегратката на мајка ѝ. И додека мајката се смее и го трга ѓулето, Нура се срами и се кае, не спие и не јаде, ги гризе ноктите и чека да поминат немирот и тензијата и слабоста и уморот, ја чека таа константна доаѓачка опасност која се заканува некаде тука, зад нејзиниот грб, а кога и да се сврти, опасноста пак ѝ е зад грб, кожата ѝ се ежи на вратот покрај работ на косата и здивот ѝ е краток, а дланките влажни, како кај секој виновник пред егзекуција. Срцето ѝ прескокнува, а главата ѝ бучи како оган во печка, ја фаќа вртоглавица, па главоболка и гадење, а потоа вкочанетост и на крајот од денот, под покривачот превлечен преку глава, потиштеност и тага. Горчината и очајот продолжуваат во соништата, а сонот е слаб и будењата се неброени до утрото кога денот започнува со остар звук на будилникот од кој топката во стомакот се вознемирува и удира во ѕидовите на желудникот, сака да излезе.



Каква срамота, мајката мрмори и скита низ куќата во ноќница, зема боледување од работа на која и онака скоро и да не оди повеќе. Мајката ја избегнува, не ѝ се обраќа и не ја гледа, па на Нура ѝ се чини како навистина да не постои, само набљудувач е додека мајката се подготвува и вели: Одиш на чистење. Нура е скаменета, гледа низ прозорецот на таксито како животот одминува идилично и величествено на некои други места, на тревникот во паркот каде што снегулките белеат понешто, големи се и паѓаат бавно, лелеаат лево-десно додека гулабите клукаат трошки и ги тресат крилјата, на автобуската станица каде што се бакнуваат момче и девојка несвесни за другите луѓе, на патот до училиште каде што се кикотат девојчиња со шарени капи на главите и торби на грбот.

Во болницата, ходниците се ладни и мирисаат на самата пропаст, лифтот е уште поладен, во него стојат некои други мајка и ќерка, исто потиштени, и Нура гледа во вратата од лифтот, чека да излезе од металната кутија во која целиот ужас на гревот и вината и срамот сега е удвоен. Во ходникот ужасот е мултиплициран неброено пати, жените молчат со наведнати погледи, седат и ги кршат рацете или цупкаат пред вратата. Тишината ја параат само потпетиците на медицинската сестра која минува меѓу нив, не ги гледа, брза понатаму, исто како мајката, која замина да ја предаде книшката. На Нура ѝ е мачно и ѝ се повраќа и се прашува дали и нив им е мачно и се чувствува повиновна од кога било, толку виновна што целиот тој ужасен страв сега е потполно излишен. Густа и црна и упорна вина го зафатила целиот ходник, целата чекална во која нема воздух иако е зима и надвор вее, а прозорците се отворени на дното од ходникот.

Наскоро жените влегуваат, една по една, сестрите ги спроведуваат по кабините, секоја во рака добива ноќница и чевли. Се преоблекуваат молчејќи, во рацете ги држат торбите со гардероба која ѕирка набутана во брзање, ги воведуваат во пространа сала во која долж страничните ѕидови се протегаат кревети, и тие послушно ги пополнуваат со ред, една по една, легнуваат, а торбите ги туркаат долу, меѓу нозете, на крајот од креветот. Влегуваат две сестри, едната одведува една жена, а другата турка кревет по нив, целиот кревет исчезнува и сега тука има празно место во салата, дупка, и сите жени лежат на грб и гледаат во таа празнина.

На Нура ѝ се чини дека ги враќаат многу брзо, во истите тие кревети, бледи, со затворени очи, и тие остануваат да лежат така на грб и понатаму цврсто замижувајќи иако се будни веќе пола час или еден час, или можеби дури два часа, бидејќи времето не е никаков фактор во таа пространа ладна сала, од чии ѕидови се лупи светлозелена мрсна боја. Однекаде се слуша со шепот: Како беше? Донесената жена не ги отвора очите, вели: Јебига. Сестрите им носат дополнителни ќебиња бидејќи нема греење, рестрикции има во целата земја, родилиштето мора да има, на бебињата и на мајките не смее да им биде ладно бидејќи мајките воделе љубов, така се добиваат деца, мора да им биде топло. А на нив, кои се ебеле, на нив треба да им биде ладно. Тие се виновни, нив треба да ги казнат. Виновни се што не се информирани во време во кое нема сексуално воспитание, нема отворен разговор за интимата, виновни се што не се образовале повеќе, што не ги упатиле и своите партнери, што не владееле со ситуацијата, не се контролирале и себеси и другите. Виновни се што се наивни и невешти, неуки и невнимателни, што се страстни и попустливи, лекомислени и податливи, а најмногу се виновни што одбиле да бидат мајки. Сето тоа мирисаше во ладната просторија полна со уморни жени кои своите гревови нема да стигнат да ги отплатат за дваесет животи. Ја одведуваат и Нура, таа чекори невешто во пластичните кафеави влечки три броја поголеми, сестрата ја побрзува.

Голема сала, уште поладна и постерилна, мирисот на антисептик, продорен и остар, го исполнува просторот. Нура лежи, медицинската сестра, многу убава и многу нашминкана, седи покрај неа и ѝ забива дебела игла во вената на внатрешниот дел од лактот и ја лепи иглата со фластер, вели: Број наназад од десет, и Нура брои, брои полека до три и не може понатаму. Свесна е за сè околу себе, но не го чувствува телото, сестрата ѝ ја спушта главата назад на креветот. Сакаш ли да те држам за рака, ја прашува иако веќе ја фатила нежно, едвај забележливо. Брзо ќе биде готово, вели. Ништо не грижи се, и Нура е сосема мирна, само тоа чекаше да го слушне сите тие ладни денови, и оние денови претходно, само погрешната жена е во прашање. А можеби и не е.

Николај Терзијски

ЅВЕЗДИ ПОД КЛЕПКИТЕ

Мартина почнува да умира во една доцна августовска вечер, во родната куќа на мајка си во Банско.

Никој не може да објасни зошто. Ништо видливо не ѝ се случило. До вчера била полна со живот, од сите ја криела тагата во очите. А денес лежи врз креветот на вториот кат од старата куќа. Дојдена однекаде надвор од видливото, таа неочекувана болест ѝ ја испила бојата од лицето и ја претворила во неподвижна слика.

Баба ѝ Марга – истата жена чиј маж бил убиен како „народен непријател“, а таа била пратена во Дрјаново со трите деца – таа баба е жива и здрава, и токму затоа ѝ е жал за внуката, па поитува – наместо кај доктор – во црквата, која, за жал, е затворена.

Детето ги подбелило очите. Господ треба да му помогне. Кој друг? Но како да го објасниме тоа дека една жена која го загубила мажот толку млад, исфрлена од домот со три деца, уште има вера во Бога? Но ете – за луѓе како баба Марга несреќите ја засилуваат верата така како што разделбата ја засилува љубов­та на оние кои вистински сакаат. Ама баба Марга не знае дека нејзината внучка сака женет маж со двајца синови. И подобро! Ако знае – како ќе пали свеќи и ќе се крсти пред иконите?

Во својата итаница, баба Марга воопшто не го забележала мажот со сив костум.

Не го видел и таткото на Мартина – Костадин, оној синоок партиски секретар кој воопшто не ги сакал Банско и куќата на својата тешта. Тој тргнал по лекар, но додека оди по улицата, солзите почнуваат да му капат од очите. Детето е ептен неарно, умира. Дури и не смее да си го помисли тој страшен збор, особено не сега, откако другото негово дете Симеон, како по чудо, само што се откина од рацете на милицијата. Тој не можел да го спаси, зашто Партијата не проштава такви своеволија, но од непознати причини, благоевградската милиција го пуштила на слобода. Ако знаел дека мажот во сивиот костум е одговорен за ослободувањето на син му, дали Костадин ќе му обрнел повеќе внимание?

Мажот веќе стои пред куќата кога низ портата излегува истиот Симеон спасен од него. И Симеон, исто така, не знае кој му помогнал. Но се разбира, мажот го познава момчето. И затоа го застанува:

– Извинете, другар – намерно го нагласува тоа „другар“ – вие сте Симеон, нели?

– Да – вели момчето зазбивано и одвај го погледнува господинот.

– Сестра ви Мартина дома ли е?

– Дома... Умира... Брзам...

Последните зборови се кажени со свртен грб – додека момчето веќе трча нагоре по улицата.

Во тоа време мајката Ангелина стои до своето дете. Растена е во манастирска ќелија, понекогаш влегува во цркви, но никогаш не верувала искрено во Бог. Затоа не може да се моли, дури и сега, пред лицето на смртта. Надежите ѝ се на друго место.

Му кажала на Симеон да отрча кај братучед ѝ на горната улица, тој е болен и не ни помирисува ракија, а има москвич, па ќе може да го одведе син ѝ во Разлог. Како кај кого? Кај Жана, гледачката. Ангелина знае дека само гледачката – и тоа не која било туку Жана која се рее меѓу световите, само таа може да ја среди работата.

Самата Мартина е некаде на границата. Помеѓу световите. Очите пред малку ѝ биле отворени и превртени, со белките нагоре, но сега клепките ѝ се склопени. Дише брзо и испрекинато. Нејзиното тело не реагира на допир. Не го слуша тажењето. Не ги чувствува мирисот на пот од мајка ѝ, ниту вкусот на крв од прекасаниот јазик. Не мрда.

Но гледа.

Друг свет.

Таму, под клепките.

Драган Великиќ

ВИЕНСКИ РОМАН

Четири дена по апсењето, благодарение на интервенцијата на адвокатот, Андреј успеа да го види Павле. На влезот во затворот му измерија температура, ја помина полициската контрола и се најде во просторијата за разговор. Сите кабини се празни, освен последната во низата, во која се наоѓа неговиот син. Како некаков плен.

Андреј приоѓа со цврст чекор, од лицето не го трга изразот на самоувереност. Тоа е единственото нешто што може да му го пружи во тој час, во ситуација што ја нема во своето искуство, за која и понатаму сака да верува дека е само еден грозен сон.

Тие неколку минути соочување низ стаклениот ѕид засекогаш ќе се запишат во свеста на Павле. Во тој призор ќе биде зачувано цело едно идно минато што ќе го гради во текот на седумдесетте дена затвореништво.

Се насмевнуваат и двајцата. Андреј стои сè додека Павле со рака не му даде знак да седне. Во истиот миг ги земаат слушалките.

„Го гледаш ли ова?“, вели Павле.

Знае Андреј дека тоа не е прашање, туку неговиот син само констатира нешто што тој толку години не сакаше да го види. Уште од времето кога во пресрет на распадот на Југославија ја избра Виена за свој иден живот.

Кога и да разговараат низ стаклениот ѕид во текот на следните два месеци, ќе им се јавуваат слики од едно далечно време, од семејниот плусквамперфект во кој се сместени нивните претходни животи.

Тие пола час што Андреј ги минува во разговор со Павле секој понеделник, се репризираат од ноќ во ноќ. Нагло се буди од лесниот сон. Му недостасуваат оние неколку мигови на благотворно отсуство на свеста кога не знае каде е, кој е и што се случува. Лишен е од тоа меѓувреме ниту на сон, ниту на јаве. Реалноста омеѓена со ѕидовите на затворот, безизлезна и непоместлива, одеднаш се истура со сета своја тежина, исполнувајќи го секој агол од свеста.

На моменти ѝ се препушта на детската лутина. Напоредно си поставува прашања на кои нема одговор. Кој е виновен за пеколот во кој се најде? Кому да му ја испорача сметката? Невозможно е да се утврдат сите ставки од претходната дејност на погрешните одлуки уште од мигот кога во родилиштето на Виенската централна болница го здогледа белиот повиток. Таму е почетокот на приказната што дваесет и седум години подоцна ќе го доведе неговиот син зад решетки.

Андреј копнее по заборав. Долго да се разбудува, да не се препознава ниту себеси, ниту околината. Да потоне во досадата на секојдневието, во сивилото на отсуството на настани. Она што беше неговиот живот се оддалечи засекогаш. Го разоруваше немоќта што не може да му помогне на Павле.

И така секој понеделник Олга и тој минуваат низ пустите улици на Нојбург. Колку би му било полесно да е сам, покрај него да ја нема таа молчалива жена, која во неговата свест веќе со години има статус на непозната. А сега, со своето присуство, го потсетува на претходниот живот. Се влече тој живот по нив низ празните улици на австриското паланче, се заканува повторно да се воспостави, да завладее во деновите, неделите, можеби и месеците на неизвесност. И двајцата насетуваат што мисли другиот, што му се случува во самицата на сопствената глава. И не е важно што ќе кажат патем, туку што ќе премолчат. Со зборови го затрупуваат единственото нешто што има смисла да се изговори — да не се мерат виниците на другиот, туку да се признае подлоста на сопствената стратегија.

„Го гледаш ли ова?“

Павловиот глас.

Синкопа на прашањето што лебди додека во аквариумот од просторијата за разговори, секогаш во онаа последна кабина број осум, како некакво бедно учениче седи нивниот син.

Седумдесет дена затвореништво. Седумдесет утра во кои низ ходникот се разлеваше гласот на стражарот: „Штандесконтроле!“

Урлик сочуван во оддалечените капилари на генетиката, урлик со кој се будеше дедото Ловро, откако во пролетта 1943 година беше интерниран од лопудскиот хотел „Гранд“ — привремен логор за дубровачките Евреи — во Аушвиц. Значително модифициран, тој урлик одекна седумдесет и седум години подоцна во реалноста на внукот Павле. Ништо Павле не измислуваше во деновите и ноќите на затвореништвото. Призорите во неговата свест беа завештание од предците, генетско наследство.

„Го гледаш ли ова?“

„Ништо ти не гледаш, си мисли во себе Павле, кога Андреј ќе се појави во просторијата за разговори со онаа залепена насмевка на самоувереност, со која би сакал да го покрие целиот еден поглед на светот што преку ноќ станал неважечки. Каде исчезна сезнајниот раскажувач, кој непогрешливо го одредуваше редоследот на потезите, поставуваше прашања и веднаш даваше одговори? Надвор од тие релации ништо друго не постоеше. Секогаш имаше алиби за сопствениот егоизам. Мајсторски ги камуфлираше своите одлуки, ги претставуваше како логично, единствено можно решение. Павле беше принуден на послушност за да не го загрози татка си, чија несигурност интуитивно ја чувствуваше. Се препушташе на неговите избори без да се праша дали и тој самиот навистина го сака тоа. Никогаш не се побуни.

За првпат Андреј нема што да понуди, без одговор на вртлогот од прашања што само се пристигнуваат едно со друго, прашања што никој не ги изговара, но кои непоместливо постојат исто како затворските ѕидини. А тој стои занемен во тој вир, не сфаќајќи што се случило. И од пуста желба тоа да е само кошмарен сон, чека ужасот да помине, да се случи чудо, конечно да се разбуди и да продолжи по старо, по утврдените патеки на избегнување одговорност. Но разбудување нема без соочување. Како Павле доспеа во затвор? Не во овој каде што го турнаа хиените од Централната болница, туку во оној што самиот го изгради? Во кој Андреј има голем удел.

Како не забележа дека на Павле одамна не му е добро? Зошто го гледаше само она што сакаше, а ги затвораше очите пред она што Моника со години му го зборуваше? Дека се втиснува во своето дете на перфиден начин, дека е неважно дали го прави тоа свесно или не, дека му досадува со излишни предупредувања и забрани. Мора да му дозволи слобода сам да одлучува. И конечно да порасне.